Bàn chuyện hậu sự khi mọi người còn khoẻ: khó nói nhưng nên nói

Hai bài trước nói dương trạch và âm trạch là hai việc khác nhau, và nói mộ phần thời nay. Bài này nói phần đứng trước cả hai, và là phần khó nói nhất: bàn với nhau khi mọi người còn khoẻ.

Lý do nên bàn rất thực tế: khi việc đến thì cả nhà đang đau buồn, mệt, và phải quyết rất nhiều thứ trong vài ngày. Quyết trong trạng thái đó thì dễ sai, dễ cãi nhau, và dễ tiêu tốn nhiều hơn mức cần.

Vì sao khó mở lời

• Sợ nói tới là gở — cảm giác này rất phổ biến và cần được tôn trọng, không nên gạt đi.
• Sợ người lớn nghĩ mình mong điều xấu, hoặc nghĩ mình đang tính chuyện tài sản.
• Không biết bắt đầu từ đâu.
• Ai cũng nghĩ để người khác nói, nên cuối cùng không ai nói.

Cách mở lời

1. Nhân một dịp có sẵn — nhà ai đó vừa có việc, hoặc xem tin tức, rồi hỏi nhẹ: "nhà mình thì bố mẹ muốn thế nào ạ?"
2. Nói về mình trước. "Con nghĩ sau này con muốn làm gọn thôi" mở đường dễ hơn là hỏi thẳng người lớn.
3. Hỏi từng phần nhỏ, đừng hỏi một lượt tất cả.
4. Chấp nhận nếu họ chưa muốn nói, và để lại cửa: "khi nào bố mẹ muốn nói thì con nghe."
5. Người hợp nhất để hỏi thường là người thân nhất trong nhà, không nhất thiết là con trưởng.

Và một điều nhiều người ngạc nhiên khi thử: người lớn tuổi thường đã nghĩ tới chuyện này rồi, và không ít người thấy nhẹ người khi cuối cùng có ai chịu nghe.

Nên biết những gì

• Nguyện vọng về hình thức — hình thức nào, gọn hay đủ lễ, nơi nào.
• Ai là người cần được báo: họ hàng xa, bạn cũ, đồng nghiệp — thường chỉ người trong cuộc mới nhớ hết.
• Nếp của dòng họ, và ai trong họ là người nắm rõ.
• Có phần mộ gia đình không, ở đâu, ai đang trông nom.
• Nguyện vọng riêng: có thứ gì muốn giữ, muốn cho ai.

Giấy tờ và thông tin

Phần này khô khan nhưng cứu được rất nhiều thời gian và tranh cãi:

1. Giấy tờ tuỳ thân và giấy tờ nhà đất để ở đâu — ít nhất hai người trong nhà biết.
2. Tài khoản, bảo hiểm, khoản vay nếu có: nên có một danh sách, dù ngắn.
3. Số điện thoại người cần liên hệ.
4. Phần thừa kế và di chúc — đây là phần phải hỏi người có chuyên môn pháp lý, không tự làm theo mẫu trên mạng và không suy đoán trong nhà.
5. Cất một chỗ, nói cho người tin cậy biết, và ghi lại nếu đổi chỗ.

Bàn về tiền cho khỏi ngại

• Chi phí là chuyện có thật, và bàn trước thì không ai phải quyết vội trong lúc đang đau buồn.
• Nói rõ nhà mình định làm ở mức nào — điều này giúp người ở xa biết mà thu xếp.
• Đừng để một người gánh hết rồi ấm ức về sau; chia trước thì nhẹ cho tất cả.
• Ghi lại những gì đã thống nhất, dù chỉ một tờ giấy.

Việc phải làm trong mấy ngày đầu

Biết trước danh sách này thì lúc cần không phải vừa lo vừa tra:

1. Giấy tờ khai tử và thủ tục tại địa phương — hỏi cơ quan phường xã nơi cư trú; mỗi nơi có hướng dẫn cụ thể.
2. Báo cho nơi làm việc, nơi học, các đoàn thể mà người đó tham gia.
3. Báo ngân hàng và các nơi có tài khoản — thủ tục thì hỏi chính nơi đó, đừng nghe truyền miệng.
4. Bảo hiểm nếu có: hồ sơ thường có thời hạn nộp.
5. Giữ nhiều bản sao giấy tờ, vì hầu như khâu nào cũng cần một bản.
6. Cử một người làm đầu mối cho các thủ tục, và một người khác lo việc tiếp khách — hai việc đó không nên dồn vào một người.

Chăm người đang lo

• Người lo chính thường quên ăn quên ngủ. Người khác trong nhà nên chủ động nhắc và thay ca.
• Trẻ con trong nhà cần được nói thật ở mức chúng hiểu được, và cần một người lớn ở cạnh.
• Người có bệnh nền trong nhà cần được để mắt — mấy ngày này rất mệt.
• Sau khi xong việc mới là lúc khó nhất với nhiều người; đừng để ai ở một mình quá lâu trong quãng đó.

Khi trong nhà không cùng ý

• Nguyện vọng của chính người trong cuộc đứng trước. Đây là nguyên tắc gỡ được phần lớn bất đồng, nếu đã hỏi được lúc còn kịp.
• Nếu chưa hỏi được thì hỏi người sống gần họ nhất — người ấy thường biết nhiều hơn cả.
• Tránh biểu quyết; chuyện này không hợp với cách đó.
• Người ở xa nên nghe người ở gần, vì họ là người lo phần thực tế.
• Đừng để bất đồng về hình thức làm hỏng quan hệ — người đã khuất không mong điều đó.

Một điều nên nói ra

Trang này bán vật phẩm, nên nói rõ ở đây: đây là dịp mà người ta rất dễ bị dẫn tới chi nhiều hơn cần. Trong lúc đau buồn, không ai muốn bị coi là làm sơ sài, và tâm lý đó bị khai thác không hiếm.

Bàn trước chính là cách bảo vệ nhau khỏi điều đó. Làm đúng nếp nhà, đúng khả năng, và đúng nguyện vọng người đã khuất — không có thước đo nào khác, và không ai có quyền phán nhà mình làm chưa đủ.

Câu hỏi thường gặp