La kinh: các vòng trên mặt dùng làm gì
La kinh — la bàn phong thuỷ — nhìn thoáng qua thì rối mắt: hàng chục vòng tròn đồng tâm, mỗi vòng chi chít chữ Hán. Bài này giải thích các vòng đó là gì và dùng làm gì.
Khác gì la bàn thường
La bàn thường chỉ có một thang chia độ và bốn phương chính. La kinh có thêm nhiều vòng ghi các hệ phân chia khác nhau, và mỗi phái dùng một số vòng nhất định.
Không ai dùng hết mọi vòng. Một chiếc la kinh nhiều vòng phục vụ nhiều phái; người theo bát trạch dùng vài vòng, người theo huyền không dùng vài vòng khác.
Về cấu tạo cơ bản thì la kinh vẫn là một kim nam châm chỉ hướng bắc từ, giống mọi la bàn.
Các vòng thường gặp
Thiên trì — ô tròn ở giữa chứa kim nam châm. Đây là phần cơ học duy nhất; mọi vòng còn lại là thang chia in trên mặt đĩa xoay.
Bát quái. Tám quẻ chia vòng tròn thành tám cung, mỗi cung 45 độ. Đây là vòng cơ bản nhất và là thứ bát trạch dùng.
Nhị thập tứ sơn — hai mươi bốn sơn, chia vòng tròn thành hai mươi bốn phần, mỗi phần 15 độ. Ghép từ thiên can, địa chi và bốn quẻ. Đây là vòng được dùng nhiều nhất trong các phái lý khí.
Vòng tam nguyên long — phân hai mươi bốn sơn thành các nhóm, dùng trong huyền không.
Vòng sáu mươi long, vòng phân kim — chia nhỏ hơn nữa, dùng trong các phép tính chi tiết.
Các vòng ghi sao, ghi ngũ hành, ghi tiết khí — tuỳ loại la kinh mà có thêm.
⚠️ Số vòng khác nhau giữa các loại la kinh, và cách sắp xếp cũng khác giữa các trường phái sản xuất — đây là điều người mới mua hay bất ngờ.
Ba loại la kinh chính
Theo cách phân loại phổ biến:
La kinh tam hợp — phục vụ phái tam hợp, có ba vòng hai mươi bốn sơn lệch nhau.
La kinh tam nguyên — phục vụ phái tam nguyên và huyền không.
La kinh tổng hợp — gộp cả hai, nhiều vòng nhất.
Người mới không cần loại nhiều vòng nhất. Mua theo phái mình định học, hoặc đơn giản hơn: học trước rồi mua sau, vì lúc đó bạn biết mình cần vòng nào.
Sai số — phần quan trọng nhất và hay bị bỏ qua
Đây là chỗ đáng nói nhất về mặt kỹ thuật:
Kim nam châm chỉ bắc từ, không phải bắc địa lý. Hai hướng này lệch nhau một góc, và góc lệch đó khác nhau theo vị trí trên trái đất và thay đổi chậm theo thời gian. Ở Việt Nam góc lệch nhỏ nhưng không bằng không.
Các sách và các phái xử lý chuyện này khác nhau — có nguồn hiệu chỉnh, có nguồn không. Đây là một nguồn lệch kết quả mà ít người biết.
Kim loại làm lệch kim. Cốt thép trong tường và sàn, khung cửa nhôm, đường ống, thiết bị điện. Đứng cạnh một bức tường bê tông cốt thép thì số đo có thể lệch đáng kể.
Đo ở đâu cũng quan trọng. Đo trong nhà và đo ngoài sân ra hai số khác nhau — vì lý do trên.
Hệ chia nhỏ mà số đo lại thô. Một sơn chỉ rộng 15 độ, còn vòng phân kim thì nhỏ hơn nữa. Nếu phép đo của bạn có sai số vài độ thì kết quả có thể rơi sang ô bên cạnh.
⇒ Thực tế nên làm: đo nhiều lần, ở nhiều vị trí, ghi lại tất cả các số. Nếu chúng chênh nhau nhiều thì đó là thông tin — nghĩa là chỗ đó có nhiễu và không nên tin một số đo duy nhất.
La bàn điện thoại
Dùng được, với mấy lưu ý:
Nó cũng dùng cảm biến từ nên chịu đúng những nhiễu kể trên.
Cần hiệu chuẩn — hầu hết ứng dụng có hướng dẫn xoay điện thoại theo hình số tám; làm việc này trước khi đo.
Ốp lưng có nam châm làm lệch hẳn. Tháo ra khi đo.
Một số ứng dụng cho chọn bắc từ hay bắc địa lý — biết mình đang đọc số nào.
Với mục đích thông thường — biết nhà quay về hướng nào, phòng nào hứng nắng tây — thì la bàn điện thoại là đủ. Với các phép tính chia nhỏ tới từng vài độ thì sai số trở thành vấn đề, và đây cũng là lý do đáng để nghĩ về việc các phép tính đó chính xác tới đâu.
Mua la kinh: mấy điều thực tế
Kim phải quay trơn và dừng ổn định. Thử ngay tại chỗ: xoay đĩa rồi xem kim có về đúng vị trí cũ không, làm vài lần.
Mặt kính phẳng, không cong — kính cong làm đọc lệch.
Chữ in rõ. La kinh chữ mờ thì không dùng được, và đây là vấn đề của hàng giá rẻ.
Đế phẳng và có thể đặt thăng bằng. Một số loại có bọt nước để cân bằng — hữu ích.
Hỏi loại nào phục vụ phái nào trước khi mua.
Cảnh giác với la kinh giá rất cao vì "đã được gia trì" hoặc vì câu chuyện nguồn gốc. Đây là một dụng cụ đo; phần đáng trả tiền là chất lượng cơ khí và độ rõ của chữ in.
Giữ và bảo quản
Tránh nam châm — loa, tủ lạnh, một số đồ điện tử. Nam châm mạnh có thể làm hỏng kim vĩnh viễn.
Tránh va đập — trục kim rất mảnh.
Tránh ẩm — nhất là với la kinh gỗ.
Kiểm định kỳ bằng cách so với một la bàn khác hoặc với la bàn điện thoại ở nơi không có kim loại. Kim lệch dần theo thời gian là chuyện có thể xảy ra.
Một điều đáng nghĩ
La kinh là dụng cụ đo được chế tác tinh xảo, và nó ghi lại một hệ tri thức phức tạp đã phát triển qua nhiều thế kỷ. Giá trị văn hoá và lịch sử của nó là thật.
Nhưng cũng đáng nhớ: nó đo hướng — một đại lượng vật lý — rồi hệ quy ước gán ý nghĩa cho các hướng đó. Phần đo là khoa học đo lường; phần gán ý nghĩa là quy ước, và các phái gán khác nhau.
Biết ranh giới đó giúp dùng dụng cụ này cho đúng việc của nó.
Một buổi đo hướng: làm theo thứ tự
Nếu bạn tự đo cho nhà mình, thứ tự này cho kết quả đáng tin nhất:
Chọn giờ có nắng để dễ nhìn và để đối chiếu bằng bóng nắng nếu cần.
Ra ngoài sân hoặc ra xa nhà trước. Đo một số ở chỗ trống, cách xa tường và xe cộ — đây là số ít nhiễu nhất và làm mốc đối chiếu.
Rồi đo tại cửa chính, đứng trong nhà nhìn ra, la bàn cầm ngang tầm eo, cách xa khung cửa kim loại.
Đo thêm hai lần ở hai vị trí lệch sang trái phải khoảng một mét.
Ghi lại cả bốn số kèm chỗ đo. Nếu ba số trong nhà đều gần số ngoài sân thì tin được; nếu chúng tản mát thì chỗ đó nhiễu nhiều.
Ghi luôn ngày đo và dụng cụ đo. Lần sau có ai hỏi thì bạn có căn cứ.
Cả buổi mất chừng mười lăm phút, và nó cho bạn một con số đáng tin hơn nhiều so với một lần đo vội.
Khi số đo của bạn khác số của người tư vấn
Chuyện hay gặp, và không nhất thiết ai sai:
Hỏi họ đo ở đâu và bằng gì. Trong nhà hay ngoài sân, la kinh hay điện thoại.
Hỏi họ có hiệu chỉnh độ lệch từ không.
Đo lại cùng nhau. Cách giải quyết nhanh nhất, và cả hai bên đều thấy vì sao lệch.
Nếu chênh lệch làm đổi kết luận — ví dụ rơi từ sơn này sang sơn bên cạnh — thì đó chính là lúc nên nhớ rằng hệ chia nhỏ mà số đo lại thô. Một kết luận nhạy cảm tới mức vài độ thì bản thân nó là thông tin về độ chắc chắn của phép tính.
Tóm lại
La kinh vẫn là một kim nam châm chỉ bắc từ, chỉ thêm nhiều vòng chia ghi các hệ phân chia khác nhau — và không ai dùng hết mọi vòng, mỗi phái dùng một số vòng nhất định. Vòng hay dùng nhất là nhị thập tứ sơn chia vòng tròn thành hai mươi bốn phần mỗi phần 15 độ. Phần quan trọng nhất là sai số: kim chỉ bắc từ chứ không phải bắc địa lý, cốt thép và khung nhôm làm lệch kim, và một sơn chỉ rộng 15 độ nên sai vài độ là rơi sang ô bên cạnh. Nên đo nhiều lần ở nhiều vị trí và ghi lại tất cả — chúng chênh nhau nhiều là thông tin cho biết chỗ đó có nhiễu.