Nhà truyền thống Việt: những cách ứng xử với khí hậu còn dùng được
Bài trước so phong thủy giữa các nước. Bài này nhìn gần hơn: nhà ở truyền thống của người Việt, và đọc nó như cách ứng xử với khí hậu tại chỗ.
Cách đọc này hữu ích vì nó giải thích được vì sao người xưa làm vậy, và cho biết cái gì còn dùng được khi vật liệu đã đổi.
Hiên: giải pháp trung tâm
Gần như mọi kiểu nhà truyền thống ở đây đều có hiên, và nó làm nhiều việc cùng lúc:
- Che nắng cho tường — chặn nhiệt trước khi vào, hiệu quả hơn hẳn che bên trong.
- Chắn mưa hắt, giữ tường khô, kéo dài tuổi vật liệu.
- Chỗ chuyển tiếp giữa trong và ngoài — ngồi chơi, tiếp khách, làm việc vặt, phơi phóng.
- Đón gió mà không đón nắng.
Nhà phố hiện nay gần như mất hẳn phần này, và đó là một trong những lý do tường nhà nóng lên nhanh hơn so với nhà cũ.
Mái dốc
- Thoát nước mưa nhanh, phù hợp với vùng mưa lớn tập trung.
- Khoảng không dưới mái tạo lớp đệm nhiệt, giảm nóng cho không gian ở.
- Mái đua ra xa che được tường và cửa.
Nhà mái bằng bây giờ tiện cho việc dùng sân thượng, nhưng phải bù lại bằng chống thấm và chống nóng — thứ mà mái dốc làm sẵn nhờ hình dạng.
Bố cục ba gian và sân trong
Kiểu nhà nhiều gian mở ra sân, hoặc nhà bao quanh sân trong, có mấy đặc điểm dùng được:
- Nhà nông thì mỏng — chiều sâu ít nên gian nào cũng có ánh sáng và có gió xuyên.
- Sân là nơi lấy sáng và lấy gió cho phần trong, đồng thời là chỗ sinh hoạt và phơi phóng.
- Bếp thường tách khỏi khối ở chính — giảm nóng và giảm mùi cho chỗ ở, đồng thời an toàn hơn với bếp lửa.
Điểm đầu là thứ nhà ống hiện nay thiếu nhất, và nó giải thích vì sao nhà sâu luôn tối ở giữa — chuyện đã bàn ở bài về nhà ống.
Nhà sàn
Phổ biến ở nhiều vùng núi và vùng ngập nước, và mỗi đặc điểm giải một vấn đề:
- Nâng khỏi mặt đất — tránh ẩm, tránh nước dâng, tránh côn trùng và rắn rết.
- Gầm sàn thoáng giúp thông gió từ dưới lên.
- Sàn gỗ hoặc tre có khe hở, thoát khí tốt.
- Gầm dùng để chứa đồ hoặc nuôi gia súc.
Đây là ví dụ rõ nhất cho việc kiểu nhà là lời giải cho điều kiện tại chỗ, không phải là chuyện thẩm mỹ.
Vật liệu và cái được đánh đổi
Nói cho cân bằng, vì dễ lãng mạn hóa nhà xưa:
- Tường dày đất hoặc gạch giữ nhiệt chậm nên trong nhà mát hơn ban ngày — cái này thật.
- Nhưng nhà xưa thường tối, thấp, dễ ẩm, khó vệ sinh, và bếp củi trong nhà kín là vấn đề sức khỏe thật.
- Vật liệu tự nhiên cần bảo trì liên tục, và mối mọt là chuyện thường.
- Không có tiêu chuẩn chống cháy hay chống động đất như bây giờ.
Nên hướng đúng không phải là quay lại làm nhà xưa, mà là giữ lại nguyên lý và bỏ đi phần bất tiện.
Cái còn dùng được cho nhà hôm nay
- Che nắng ở phía ngoài — mái đua, ô văng, lam, giàn cây. Nguyên lý của hiên, làm bằng vật liệu mới.
- Chừa khoảng thông tầng hoặc giếng trời cho nhà sâu — vai trò của sân trong.
- Tách bếp hoặc ít nhất là hút mùi tốt và ngăn được khi cần.
- Không làm nhà quá sâu so với bề ngang nếu chọn được.
- Nghĩ theo hướng nắng và hướng gió trước khi nghĩ tới hình thức.
- Chỗ chuyển tiếp trong ngoài — ban công, hiên nhỏ, khoảng lùi; nó tạo chỗ sinh hoạt mà nhà phố hay thiếu.
Vì sao điều này liên quan tới phong thủy
Nhiều nguyên tắc bố trí được truyền lại chính là kinh nghiệm ở nhà trong khí hậu này, đúc thành lời dễ nhớ.
Đọc theo cách đó thì thấy phần lớn lời khuyên cổ về nhà cửa không mâu thuẫn với kiến trúc khí hậu — chúng nói cùng một chuyện bằng hai ngôn ngữ. Và khi hiểu lý do, người ta áp dụng vào nhà bê tông hôm nay dễ hơn nhiều so với làm theo từng chữ.
Vườn và cây quanh nhà xưa
Nhà truyền thống hiếm khi đứng trơ trọi — thường có vườn, ao, hàng cây, và mỗi thứ có việc của nó:
- Cây bóng mát phía nắng gắt, che cho tường và cho sân.
- Hàng cây chắn gió ở phía gió mạnh, giảm cả gió lẫn bụi.
- Ao vừa nuôi cá vừa chứa nước mưa, và đó cũng là một cách thoát nước cho khu đất.
- Vườn rau và cây ăn quả ngay cạnh bếp — ngắn đường và tận dụng nước thải sinh hoạt nhẹ.
Cách bố trí này cho thấy một điều đáng học: mỗi thành phần làm nhiều việc cùng lúc, chứ không thuần trang trí. Nhà đất rộng hôm nay áp lại được gần như nguyên vẹn, chỉ cần chọn loài cây phù hợp và giữ khoảng cách an toàn với móng nhà.