Phong thuỷ và các hệ lý số khác: phân biệt cho rõ
Người mới tìm hiểu hay gặp một loạt tên gọi đi cùng nhau: phong thuỷ, tử vi, kinh dịch, bát tự, nhân tướng, tướng số. Chúng thường được nhắc chung và nhiều nơi bán dịch vụ gộp cả gói, khiến người đọc tưởng đó là một hệ thống thống nhất.
Thực ra chúng là những hệ khác nhau, dùng dữ liệu đầu vào khác nhau và trả lời những câu hỏi khác nhau. Bài này phân biệt cho rõ.
Điểm chung: cùng một bộ khái niệm nền
Chỗ khiến chúng có vẻ giống nhau là chúng dùng chung một bộ khái niệm cơ sở: âm dương, ngũ hành, can chi, bát quái, cửu cung. Đây là ngôn ngữ chung của lý số Á Đông, giống như nhiều ngành khoa học cùng dùng toán học.
Nhưng dùng chung ngôn ngữ không có nghĩa là cùng một hệ thống — và kết luận của hệ này không suy ra được từ hệ kia.
Phong thuỷ: đối tượng là không gian
Đầu vào: địa hình, hướng, bố cục của một nơi chốn — nhà ở, cửa hàng, mộ phần. Một số phái dùng thêm năm sinh của gia chủ và thời gian xây dựng.
Câu hỏi trả lời: nên đặt gì ở đâu, chọn đất nào, quay hướng nào.
Phạm vi: về không gian sống, không nói về tính cách hay về đường đời của một người.
Trong phong thuỷ lại chia làm hai nhánh lớn — hình thế và lý khí — và nhiều dòng nhỏ, như đã bàn ở các bài khác trên trang này.
Tử vi: đối tượng là một đời người
Đầu vào: giờ, ngày, tháng, năm sinh.
Cách làm: an sao vào mười hai cung trên một lá số, mỗi cung ứng với một mảng của đời sống — mệnh, phụ mẫu, phúc đức, điền trạch, quan lộc, nô bộc, thiên di, tật ách, tài bạch, tử tức, phu thê, huynh đệ.
Câu hỏi trả lời: mô tả các mảng đời sống và diễn biến theo từng giai đoạn.
Cần biết: giờ sinh là dữ kiện quyết định, và sai giờ thì lá số khác hẳn. Rất nhiều người không biết chính xác giờ sinh của mình, và đây là giới hạn thực tế lớn nhất của tử vi ở Việt Nam. Hệ này cũng có nhiều phái với cách an sao và cách luận khác nhau.
Bát tự — Tứ trụ: cũng về con người nhưng cách khác
Đầu vào: cũng là giờ ngày tháng năm sinh, nhưng chuyển thành bốn cặp can chi — gọi là tứ trụ hay bát tự (tám chữ).
Cách làm: phân tích quan hệ sinh khắc giữa các hành trong tám chữ đó.
Bát tự và tử vi dùng chung dữ liệu đầu vào nhưng là hai hệ tách biệt, và chúng có thể cho hai cách mô tả khác nhau về cùng một người. Đây là điều gây ngạc nhiên cho nhiều người mới.
Kinh Dịch: không phải hệ dự đoán theo ngày sinh
Đây là chỗ hay bị hiểu nhầm nhất.
Kinh Dịch trước hết là một văn bản kinh điển gồm sáu mươi tư quẻ với lời quẻ và lời hào, cùng các thiên truyện chú giải. Nó được đọc như một tác phẩm triết học về biến dịch — về việc mọi sự vật luôn chuyển hoá — và có ảnh hưởng rất lớn tới tư tưởng Á Đông.
Bói dịch là việc dùng văn bản đó để hỏi về một tình huống cụ thể, bằng cách gieo quẻ (tung đồng xu, chia cỏ thi) rồi tra lời quẻ.
Hai chuyện này khác nhau: rất nhiều người đọc Kinh Dịch như triết học mà không bao giờ bói. Và điểm mấu chốt: bói dịch hỏi về một tình huống, không dựa vào ngày sinh — khác hẳn tử vi và bát tự.
Bát quái trong Kinh Dịch cũng chính là bộ tám quẻ được dùng trong phong thuỷ — đó là chỗ hai lĩnh vực nối với nhau về khái niệm, nhưng cách dùng thì khác.
Nhân tướng: đọc từ hình thể
Đầu vào: khuôn mặt, dáng người, bàn tay, giọng nói.
Không cần ngày sinh — đây là khác biệt lớn nhất so với tử vi và bát tự.
Nhân tướng có phần chồng lấn với những quan sát đời thường về biểu cảm và cách người ta cư xử, nhưng phần gán ý nghĩa cho từng nét cụ thể thì thuộc hệ quy ước của truyền thống.
Cần nói thẳng một điều: việc phán xét năng lực hay tư cách của một người dựa trên ngoại hình là chỗ rất dễ dẫn tới định kiến và đối xử bất công. Trong tuyển dụng, trong hợp tác làm ăn, trong chuyện hôn nhân — dùng nhân tướng để loại một người là điều nên tránh.
Các hệ khác hay được nhắc kèm
Chọn ngày — dùng lịch và can chi để chọn thời điểm cho việc lớn. Có nhiều hệ khác nhau như đã bàn ở bài riêng.
Thần số học — đây là hệ có nguồn gốc phương Tây, không thuộc lý số Á Đông, dù ở Việt Nam thường được bán chung. Nó tính từ ngày sinh và tên theo một cách hoàn toàn khác.
Chiêm tinh phương Tây — cũng là hệ riêng, dựa trên vị trí thiên thể, không liên quan tới ngũ hành can chi.
Biết nguồn gốc khác nhau thì hiểu vì sao chúng cho kết quả không khớp: chúng vốn không nói cùng một ngôn ngữ.
Vì sao phân biệt lại có ích
Hỏi đúng chỗ. Muốn biết đặt bếp ở đâu thì hỏi phong thuỷ, không hỏi tử vi. Muốn hiểu một tình huống đang phân vân thì đó là chỗ của bói dịch. Hỏi sai hệ thì câu trả lời có thể rất dài mà không đúng việc.
Nhận ra dịch vụ gộp gói. Người nào nhận xem tất cả các hệ và cho một kết luận thống nhất về mọi mặt đời sống thì nên nghe dè chừng — mỗi hệ vốn cần nhiều năm để nắm.
Hiểu vì sao các kết luận không khớp. Tử vi nói một đằng, bát tự nói một nẻo, phong thuỷ nói thứ ba — đây là chuyện bình thường vì chúng là ba hệ khác nhau. Cố ghép chúng lại thành một bức tranh thống nhất là việc không ai làm được.
Thái độ đọc nên có
Không hệ nào trong số này được kiểm chứng bằng phương pháp khoa học theo nghĩa hiện đại, và các dự đoán của chúng không được đánh giá bằng đối chứng.
Điều đó không có nghĩa là chúng vô giá trị với người tìm hiểu — đây là những truyền thống tư tưởng lâu đời, có ảnh hưởng thật tới văn hoá, kiến trúc, ngôn ngữ và nếp sống. Đọc chúng như đọc một truyền thống là cách đọc tôn trọng nhất và cũng tỉnh táo nhất.
Chỗ nên dừng lại là khi một hệ được dùng để: hứa kết quả cụ thể, hoãn việc khám chữa bệnh, biện minh cho việc đối xử bất công với người khác, hoặc làm đòn bẩy cho một khoản chi lớn.
Tóm lại
Chúng dùng chung bộ khái niệm âm dương ngũ hành can chi nhưng là những hệ tách biệt. Phong thuỷ về không gian; tử vi và bát tự về một đời người từ ngày giờ sinh nhưng theo hai cách khác nhau; Kinh Dịch trước hết là văn bản triết học, còn bói dịch thì hỏi về tình huống chứ không dùng ngày sinh; nhân tướng đọc từ hình thể và không cần ngày sinh. Thần số học và chiêm tinh phương Tây là hệ khác nguồn gốc hẳn. Biết phân biệt thì hỏi đúng chỗ và không ngạc nhiên khi các kết luận không khớp nhau.