Phong thủy và kiến trúc hiện đại: chỗ nào gặp nhau, chỗ nào không, và kiến trúc sư xử lý thế nào
Bốn bài trước của mục này nói phong thủy từ đâu mà có, vì sao sách vở tam sao thất bản, cách nhận ra những thứ mới được gán cho cổ nhân, và đường nó vào Việt Nam. Bài này nói phần hiện tại và rất cụ thể: chuyện gì xảy ra khi một gia chủ mang yêu cầu phong thủy tới bàn với người thiết kế nhà.
Đây là tình huống diễn ra hằng ngày ở Việt Nam, và nó cho thấy rõ phần nào của phong thủy còn sống được trong xây dựng hôm nay, phần nào thì không.
Phần trùng nhau: nhiều hơn người ta tưởng
Rất nhiều lời khuyên phong thủy cổ điển trùng với nguyên tắc thiết kế khí hậu mà kiến trúc sư vốn đã theo:
- Tránh nắng gắt buổi chiều cho phòng ngủ và chỗ sinh hoạt chính.
- Tạo được luồng gió xuyên nhà, có đường vào và đường ra.
- Không để chỗ ẩm thấp, tù đọng trong nhà.
- Lối đi thông thoáng, không quanh co gấp khúc.
- Cửa chính rõ ràng, dễ nhận ra từ ngoài đường.
- Không đặt chỗ ngồi lâu ở nơi người qua lại liên tục sau lưng.
Với nhóm này thì không có gì để thương lượng cả, vì hai bên cùng muốn một thứ và chỉ gọi tên bằng hai bộ chữ khác nhau. Nhà truyền thống ba miền — mà mục này có bài riêng — chính là kho ví dụ cho phần giao nhau đó.
Phần xung đột: thường nằm ở ba chỗ
- Hướng cửa chính. Trên một mảnh đất cụ thể, cửa chính gần như bị quyết định bởi vị trí đường, hình thửa đất và quy định xây dựng. Yêu cầu xoay cửa sang một hướng khác nhiều khi làm hỏng toàn bộ công năng hoặc không thực hiện được.
- Vị trí bếp và nhà vệ sinh. Hai khu này gắn với hệ cấp thoát nước và ống kỹ thuật. Dời chúng theo yêu cầu phong thủy là khoản tốn kém lớn nhất, nhất là với nhà nhiều tầng hay cải tạo nhà cũ.
- Kích thước cửa và thông tầng. Yêu cầu theo thước phong thủy đôi khi chỏi với kích thước cấu kiện, với vật liệu tiêu chuẩn hoặc với quy chuẩn an toàn.
Ở nhóm này, cách làm hợp lý là nói rõ chi phí và hệ quả bằng con số, để gia chủ quyết trên thông tin đầy đủ chứ không quyết trong mơ hồ.
🔴 Ranh giới cứng mà không yêu cầu nào được vượt qua
- An toàn kết cấu. Bỏ cột, đục tường chịu lực, cơi nới quá tải trọng — đây là việc của kỹ sư kết cấu và không có ngoại lệ.
- Thoát hiểm và phòng cháy. Không bịt lối thoát, không khoá cứng ban công, cửa thoát phải mở được từ bên trong.
- Thông gió cho khu vực có thiết bị đốt. Không đặt bếp gas hay thiết bị đốt trong không gian kín.
- Quy định pháp lý về xây dựng. Mật độ, chiều cao, khoảng lùi, giấy phép — phải hỏi cơ quan quản lý xây dựng tại địa phương.
Người thiết kế có trách nhiệm nói không với những yêu cầu vượt qua các ranh giới này, và gia chủ nên mừng khi gặp người dám nói không.
Cách phối hợp cho gọn
- Nói ngay từ đầu. Gia chủ có nhu cầu xem phong thủy thì báo trước khi thiết kế, đừng đợi tới lúc bản vẽ đã xong hoặc móng đã đổ.
- Cho hai bên nói chuyện trực tiếp. Người xem và người thiết kế trao đổi thẳng nhanh hơn nhiều so với việc gia chủ đứng giữa truyền tin.
- Chốt danh sách yêu cầu bằng chữ và xếp theo mức quan trọng với gia đình.
- Quyết sớm. Thay đổi trên bản vẽ tốn giấy; thay đổi khi đã thi công tốn tiền thật và tốn thời gian thật.
Nhiều kiến trúc sư ở Việt Nam đã quen làm việc theo cách này và không hề khó chịu với yêu cầu phong thủy, miễn nó tới đúng lúc và được diễn đạt rõ ràng.
Điều lịch sử cho thấy
Nhìn theo hướng lịch sử, phong thủy vốn hình thành trong bối cảnh nhà thấp tầng, vật liệu tự nhiên, khu ở thưa. Nhiều quy tắc là cách đúc kết kinh nghiệm ứng xử với khí hậu và địa hình của bối cảnh ấy.
Khi bối cảnh đổi — nhà cao tầng, kết cấu bê tông, đô thị dày đặc, điều hoà và điện chiếu sáng — thì phần kinh nghiệm khí hậu cần được dịch lại chứ không bê nguyên, còn phần nghi lễ và nếp nhà thì vẫn tiếp tục theo cách của nó. Phân biệt được hai phần ấy giúp cả gia chủ lẫn người thiết kế đỡ mất thời gian tranh luận về những chuyện không cùng loại.
Nói gọn lại
Phần lớn lời khuyên phong thủy về ánh sáng, thông gió và lối đi trùng với nguyên lý thiết kế tốt, nên không có gì để cãi. Xung đột thật chỉ nằm ở hướng cửa, vị trí bếp và nhà vệ sinh, cùng kích thước cấu kiện — và ở đó, hãy quyết bằng con số chi phí. Còn an toàn kết cấu, thoát hiểm, phòng cháy và quy định pháp luật thì không nằm trong bàn thương lượng của bất kỳ trường phái nào.