Khi một quy tắc không hợp khí hậu bản địa

Nhiều quy tắc về nhà ở ra đời ở những vùng có mùa đông lạnh và khô. Phần lớn Việt Nam thì nóng và ẩm. Bê nguyên một quy tắc từ bối cảnh này sang bối cảnh kia, có những cái vẫn đúng và có những cái đổi hẳn nghĩa.

⇒ Phân biệt được hai nhóm ấy là một trong những kỹ năng hữu ích nhất khi đọc tài liệu.

Sáu quy tắc và cách đọc lại ở xứ nóng ẩm

1. "Kín gió"

Ở xứ lạnh: kín gió là giữ ấm — một chuyện sống còn khi mùa đông xuống dưới không độ.

Ở đây: 🔴 kín quá là ẩm mốc và bí. Nhà đóng suốt ngày trong mùa nóng ẩm thì chất lượng không khí xuống rất nhanh.

⇒ Đọc lại: cái cần tránh là gió lùa mạnh xuyên thẳng — luồng nhanh, tập trung. Cái phải có là thông gió — dòng chậm, tản đều, đổi mới không khí. Hai thứ này khác nhau, và quy tắc gốc chỉ nói về cái thứ nhất.

2. "Quay về hướng nam"

Ở xứ lạnh bắc bán cầu: hướng nam là hướng đón nắng — để sưởi, để hong khô, để có ánh sáng mùa đông.

Ở đây: hướng nam và đông nam được chuộng chủ yếu vì đón được gió mát trong mùa nóng, và tránh được nắng gắt hướng tây.

⚠️ Cùng một quy tắc, hai lý do khác hẳn. ⇒ Và điều đó dẫn tới một nguyên tắc lớn hơn: lý do quan trọng hơn quy tắc. Biết lý do thì bạn xử lý được cả những trường hợp mà quy tắc không nói tới.

3. "Lưng tựa núi, mặt hướng nước"

Mô hình này hợp lý ở rất nhiều nơi, và phần lớn nội dung của nó vẫn đúng.

⚠️ Nhưng ở vùng hay bão và hay lũ, vế "gần nước" phải đọc rất kỹ: gần nước để tiện dùng là một chuyện, ở trong vùng ngập hay ở sát bờ đang lở là chuyện khác hẳn. ⇒ Ở miền Trung và vùng đồng bằng thấp, khoảng cách tới nước và cao độ nền là hai con số phải có trước khi bàn tới bất cứ điều gì khác.

4. "Tường dày, vật liệu nặng"

Ở xứ lạnh: khối lượng lớn giữ nhiệt, làm nhiệt độ trong nhà ổn định qua đêm.

Ở đây: ban đêm không lạnh tới mức cần giữ nhiệt, mà ban ngày thì tường dày hấp nhiệt rồi nhả nhiệt vào nhà suốt buổi tối. ⇒ Cái có ích hơn ở xứ nóng là che nắng và thông gió — mái đua, hiên, giàn cây, cửa mở được hai phía.

5. "Trồng cây che chắn phía sau nhà"

Hợp lý về nguyên tắc — cây chắn gió, giữ mát, giữ đất.

🔴 Nhưng ở vùng hay bão, cây lớn sát nhà là rủi ro thật: cành gãy, cây đổ vào mái. ⇒ Đọc lại: trồng cây, nhưng chọn loài phù hợp, giữ khoảng cách, và cắt tỉa trước mùa bão. Đây là ví dụ rõ nhất cho việc một quy tắc đúng vẫn cần điều chỉnh theo địa phương.

6. "Sân trong kín"

Ở vùng khô, sân trong kín tạo bóng râm và giữ mát — rất hiệu quả.

⚠️ Ở vùng ẩm mà sân kín không có luồng gió đi qua thì nó thành chỗ tù, ẩm và nhiều muỗi. ⇒ Sân trong ở xứ ẩm cần có đường cho gió vào và ra — đó chính là điều mà giếng trời làm đúng, và là lý do giếng trời hợp với nhà ống Việt Nam tới vậy.

🔴 Ba câu để đọc lại bất cứ quy tắc nào

1. Nó sinh ra để giải bài toán gì?
2. Bài toán đó có tồn tại ở nơi mình đang ở không?
3. Nếu có, thì ở đây giải nó bằng cách nào là hợp lý nhất?

⇒ Ba câu này áp dụng được cho mọi quy tắc, kể cả những quy tắc bài này không nhắc tới. Và chúng thường cho ra một cách làm gần với quy tắc gốc về tinh thần, nhưng khác về hình thức — đúng như cách các truyền thống vẫn biến đổi khi đi qua vùng đất mới.

Và khí hậu Việt Nam cũng không đồng nhất

⚠️ Đây là điểm hay bị bỏ qua: một quy tắc hợp ở Hà Nội chưa chắc hợp ở Cần Thơ.

• Miền Bắc có mùa đông lạnh và mùa nồm ẩm — hai bài toán mà miền Nam không có.
• Miền Trung có bão, mưa lớn tập trung, và lũ lên nhanh.
• Miền Nam nóng gần như quanh năm, hai mùa rõ, và ở nhiều nơi là chuyện sống chung với nước.
• Vùng núi và cao nguyên lại có bộ điều kiện riêng.

⇒ Nên khi đọc một tài liệu, đáng hỏi thêm: nó viết cho vùng nào.

Những gì gần như luôn đúng ở đây

Bất kể theo phái nào, mấy điều sau đều nằm trong phần hợp lý ở khí hậu Việt Nam:

• Thông gió được — mở chéo, có đường vào và đường ra cho không khí.
• Che nắng hướng tây — mái đua, rèm, cây, tường chắn.
• Chống ẩm — kê đồ cách tường, chừa thoáng sau tủ, xử lý chỗ thấm sớm.
• Thoát nước tốt — mái, máng, sân, và quanh chân móng.
• Chống mối — điều gần như không xuất hiện trong tài liệu từ xứ lạnh, mà ở đây thì rất thật.
• Nền cao hơn mức ngập từng thấy ở vùng có ngập.

Điều đáng nhớ

⇒ Một truyền thống sống là một truyền thống được điều chỉnh. Nhà ba gian Việt Nam, nhà sàn Nam Bộ, giếng trời nhà phố — tất cả đều là kết quả của việc người ta đọc lại các nguyên tắc theo điều kiện chỗ mình ở.

Nên việc xem xét một quy tắc theo khí hậu bản địa không phải là phá bỏ nó. Đó chính là cách nó đã tồn tại được tới hôm nay.

Nhà hiện đại: thêm một lớp nữa

Có một yếu tố mà mọi tài liệu cổ đều không tính tới, vì lúc đó chưa có: điều hoà và kết cấu bê tông.

• Điều hoà đổi hẳn bài toán. Một ngôi nhà chạy điều hoà cần kín để không thất thoát khí lạnh — tức là ngược với yêu cầu thông gió tự nhiên. ⇒ Cách dung hoà mà nhiều nhà dùng: thông gió mạnh vào buổi sáng và chiều mát, đóng kín và chạy máy vào giờ nóng nhất. Hai chế độ theo giờ, thay vì chọn một.
• Nhà bê tông hấp nhiệt mạnh, nhất là mái bằng. Tầng trên cùng nóng hơn hẳn các tầng dưới — vấn đề mà nhà mái ngói truyền thống có cách xử riêng bằng lớp không khí dưới mái. ⇒ Cách làm tương đương hôm nay là cách nhiệt mái và tạo lớp đệm.
• Kính lớn cho nhiều ánh sáng nhưng cũng đưa nhiệt vào — cần rèm, phim, hoặc che nắng ngoài.

⇒ Nghĩa là ngay cả khi bạn đã đọc lại một quy tắc cho hợp khí hậu, vẫn còn một lớp thứ hai phải tính: ngôi nhà bạn đang ở được xây bằng vật liệu gì và vận hành thế nào. Và lớp này thì không tài liệu cũ nào trả lời được.