Hai mươi bốn sơn: vì sao la kinh chia vòng tròn thành hai mươi bốn phần
Mục Phái Lý Khí đã có bài về la bàn thay con mắt, ngũ hành can chi, sai số trong Lý Khí, khi Loan Đầu và Lý Khí ngược nhau, thước Lỗ Ban, và các vòng trên mặt la kinh. Bài này đi vào một vòng cụ thể mà gần như mọi phép tính Lý Khí đều dùng tới: vòng hai mươi bốn sơn.
Ai đã tra hướng nhà theo Bát Trạch đều quen với tám hướng, mỗi hướng bốn mươi lăm độ. Hai mươi bốn sơn chia mỗi phần bốn mươi lăm độ đó thành ba, mỗi sơn mười lăm độ. Chữ “sơn” (núi) ở đây không phải ngọn núi thật mà là tên gọi của một phương vị.
Hai mươi bốn sơn gồm những gì
Hai mươi bốn sơn được đặt tên bằng ba bộ ký hiệu quen thuộc:
- Mười hai địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi.
- Tám thiên can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Mười can trừ đi Mậu và Kỷ.
- Bốn quẻ: Càn, Khôn, Cấn, Tốn, bốn quẻ ứng với bốn hướng góc.
Mười hai cộng tám cộng bốn bằng hai mươi bốn.
Vì sao thiếu Mậu và Kỷ
Trong cách phối can với phương vị, Mậu và Kỷ thuộc hành Thổ và được đặt ở trung cung, tức là ở giữa chứ không ở hướng nào trên vòng tròn. Vì vậy chúng không có chỗ trên vòng phương vị. Đây là một ví dụ cho thấy hai mươi bốn sơn không phải một cách chia ngẫu nhiên mà được ghép từ những hệ ký hiệu đã có.
Thứ tự trên la kinh
Đi theo chiều kim đồng hồ, bắt đầu từ phương bắc, mỗi hướng lớn gồm ba sơn:
- Bắc: Nhâm, Tý, Quý
- Đông Bắc: Sửu, Cấn, Dần
- Đông: Giáp, Mão, Ất
- Đông Nam: Thìn, Tốn, Tỵ
- Nam: Bính, Ngọ, Đinh
- Tây Nam: Mùi, Khôn, Thân
- Tây: Canh, Dậu, Tân
- Tây Bắc: Tuất, Càn, Hợi
Sơn ở giữa mỗi nhóm (in đậm) nằm đúng trên hướng chính hoặc hướng góc. Tý ở chính bắc, Ngọ ở chính nam, Mão chính đông, Dậu chính tây. Đó là lý do người ta nói “trục Tý Ngọ” để chỉ trục bắc nam.
Toạ và hướng trên hai mươi bốn sơn
Một ngôi nhà được mô tả bằng cặp toạ và hướng, ví dụ “toạ Nhâm hướng Bính”: phía sau nhà rơi vào sơn Nhâm, phía trước rơi vào sơn Bính. Toạ và hướng luôn đối nhau qua tâm, cách nhau một trăm tám mươi độ. Vì có hai mươi bốn sơn nên có hai mươi bốn cặp toạ hướng cơ bản, mỗi cặp trải mười lăm độ.
Mỗi sơn mang một hành và một tính âm dương
Vì được đặt tên bằng can, chi và quẻ, mỗi sơn kéo theo hành và tính âm dương của ký hiệu đó. Nhâm, Quý thuộc Thuỷ; Giáp, Ất thuộc Mộc; Bính, Đinh thuộc Hoả; Canh, Tân thuộc Kim; các chi và quẻ cũng có hành riêng. Các phái khác nhau dùng những thuộc tính này theo những cách khác nhau: có phái xét âm dương của sơn để quyết định sao bay thuận hay nghịch, có phái xét hành của sơn trong quan hệ với long mạch và dòng nước. Vì thế cùng một chữ “Nhâm” có thể được giải thích khác nhau trong hai cuốn sách, tuỳ sách đó thuộc phái nào. Khi đọc, nên để ý tác giả đang dùng hệ nào.
Đo cho đúng sơn
Muốn biết nhà mình toạ sơn nào, đo hướng nhà (hướng mặt tiền nhìn ra) bằng la bàn ở ngoài trời, xa kim loại, nhiều lần, lấy giá trị ổn định. Hướng là sơn chứa con số đó; toạ là sơn đối diện. Ghi cả số độ chứ không chỉ tên sơn, để sau này ai xem lại cũng biết nhà nằm giữa sơn hay sát ranh.
Hai mươi bốn sơn dùng vào đâu
- Huyền Không Phi Tinh dùng sơn của toạ và hướng để lập tinh bàn; cùng một hướng lớn nhưng khác sơn có thể cho ra bàn sao khác.
- Các phép tính theo phái Tam Hợp dùng hai mươi bốn sơn để xét nước đến nước đi, long nhập thủ.
- Chọn ngày trong một số hệ cũng xét sơn của công trình.
Bát Trạch thì chủ yếu dùng tám hướng lớn, nên với nhiều nhà, khác biệt giữa ba sơn trong cùng một hướng không đổi kết luận.
🔴 Mười lăm độ đòi hỏi đo chính xác hơn khả năng của la bàn điện thoại
Đây là điểm quan trọng nhất về mặt thực hành. Chia vòng tròn càng mịn, mỗi ô càng hẹp, sai số đo càng dễ đẩy kết quả sang ô bên cạnh. Mười lăm độ nghe có vẻ rộng, nhưng một ngôi nhà có hướng nằm gần ranh giới giữa hai sơn thì chỉ cần lệch vài độ là đổi sơn. Trong khi đó, la bàn điện thoại trong nhà bê tông, cạnh cửa sắt có thể lệch nhiều hơn thế. Mục này đã có bài riêng về sai số trong Lý Khí.
Các sách còn đặc biệt cảnh báo về hướng nằm ngay trên ranh giới: nhiều sách gọi ranh giữa hai quái là “đại không vong”, ranh giữa hai sơn trong cùng một quái là “tiểu không vong”, và khuyên tránh. Với người đo bằng dụng cụ thông thường, cách hiểu thực tế là: nếu kết quả đo nằm sát ranh, hãy đo lại nhiều lần, nhiều chỗ, và chấp nhận rằng không thể nói chắc nhà thuộc sơn nào.
Nói gọn lại
Hai mươi bốn sơn chia vòng tròn thành hai mươi bốn ô mười lăm độ, đặt tên bằng tám can (trừ Mậu Kỷ ở trung cung), mười hai chi và bốn quẻ góc. Đây là nền cho toạ hướng trong Huyền Không và các phép tính Tam Hợp. Chia càng mịn càng đòi hỏi đo chính xác; hướng nằm sát ranh giới thì nên thừa nhận sự không chắc chắn thay vì chọn ô mình thích.