Năm hình núi theo ngũ hành trong Loan Đầu, và cách người ta đọc nó lên mái nhà, toà nhà
Các bài trước trong mục Phái Loan Đầu nói về đọc thế đất, nước, độ dốc, cây cối, tứ linh, minh đường. Bài này đi vào một công cụ phân loại mà sách Loan Đầu dùng để “đọc” từng ngọn núi: năm hình núi theo ngũ hành.
Người làm Loan Đầu xưa đứng trên một thế đất nhìn ra xung quanh, thấy hàng chục ngọn núi, gò đồi. Họ cần một cách gọi tên và đánh giá chúng nhanh. Năm hình theo ngũ hành là bộ từ vựng đó. Ngày nay, khi núi được thay bằng toà nhà, người ta vẫn dùng bộ từ vựng này để đọc phố xá.
Năm hình núi
- Kim: đỉnh tròn, sườn thoai thoải như cái chuông úp, cái bát úp.
- Mộc: thân cao, thẳng, đỉnh tròn hoặc hơi nhọn, như thân cây đứng.
- Thuỷ: nhiều đỉnh nhỏ nối nhau lượn sóng, không có đỉnh chính rõ.
- Hoả: đỉnh nhọn, sắc, như ngọn lửa hay mũi giáo; có khi nhiều đỉnh nhọn liền nhau.
- Thổ: đỉnh bằng phẳng, vuông vức như cái bàn, cái hộp.
Các sách còn chia nhỏ thêm (núi đứng, núi ngồi, núi nằm; hình đẹp và hình xấu của mỗi hành), nhưng năm hình cơ bản là bộ khung chung.
Sách gán ý nghĩa thế nào
Mỗi hình núi được gán tính chất theo hành của nó. Núi kim tròn đẹp thường được gắn với giàu có, núi mộc thẳng với học hành, văn chương, núi thổ bằng với sự vững vàng. Núi hoả nhọn được coi là mạnh, “sắc”, tốt hay xấu tuỳ vị trí và độ đẹp. Núi thuỷ lượn được gắn với sự linh hoạt, có khi là bất định. Những gán ghép này khác nhau tuỳ sách và tuỳ thầy.
Quan hệ sinh khắc giữa các hình
Phần “tính” của hệ thống này là đặt các hình núi vào quan hệ tương sinh, tương khắc. Ví dụ, sau lưng là núi thổ, phía trước là núi kim được coi là thổ sinh kim, thuận. Núi hoả đứng chĩa vào một thế đất mà mệnh của chủ là kim thì bị coi là hoả khắc kim. Vòng tương sinh là Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc; vòng tương khắc là Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc. Loan Đầu dùng lại đúng bộ quy tắc đó cho hình dạng.
Đọc lên toà nhà, mái nhà
Người xem hiện nay thường áp như sau:
- Toà tháp mái nhọn, mái chóp, nhà thờ có tháp chuông nhọn: hình hoả.
- Toà nhà cao, mảnh, thẳng đứng: hình mộc.
- Mái vòm, toà nhà mặt tròn: hình kim.
- Khối nhà thấp, phẳng, rộng như nhà xưởng, trung tâm thương mại: hình thổ.
- Dãy mái nhấp nhô, mái lượn sóng: hình thuỷ.
Rồi từ đó đánh giá theo sinh khắc với nhà mình hoặc mệnh chủ nhà.
🔴 Giới hạn khi chuyển từ núi sang bê tông
Đây là chỗ quan trọng nhất. Năm hình núi được xây dựng cho địa hình tự nhiên: những khối rất lớn, nằm xa, tạo nên hướng gió, đường nước, bóng râm, ánh sáng của cả một vùng. Một toà nhà mười tầng cách hai con phố có quy mô và tác động khác hẳn một dãy núi. Khi chuyển bộ từ vựng sang đô thị, có mấy điều nên giữ:
- Quy mô và khoảng cách vẫn quan trọng hơn hình dạng. Một mái chóp nhỏ xa xa không phải là “núi hoả chĩa vào nhà”.
- Tác động thật của toà nhà bên cạnh là che nắng, đổi hướng gió, phản chiếu nắng từ mặt kính, tiếng ồn. Những thứ đó đo được và đáng xét hơn hình chóp hay hình vòm.
- Một hình dạng không đổi được: toà nhà bên kia là của người khác. Lời khuyên xử lý thường dẫn tới vật phẩm “hoá giải”; trước khi mua, hỏi cái đang làm mình khó chịu là hình dạng hay là tác động thật.
Giá trị của bộ từ vựng này
Dù giới hạn như vậy, năm hình núi vẫn là một cách nhìn có ích: nó dạy người ta nhìn đường nét của cảnh quan xung quanh, để ý những thứ chĩa, nhọn, đè, những thứ tròn, mềm, vững. Kiến trúc sư cũng nói về đường chân trời, nhịp điệu khối nhà, cảm giác bị đè nén hay được che chở. Hai ngôn ngữ đang mô tả những trải nghiệm gần nhau.
Hình núi và tên núi trong văn hoá
Bộ từ vựng này không chỉ nằm trong sách phong thuỷ. Nhiều tên núi, tên đất ở nước ta và các nước lân cận gợi đúng hình dạng: núi Bút, núi Nghiên (gắn với văn chương học hành), núi Ấn, núi Kiếm, hòn Trống, hòn Mái. Người xưa nhìn núi và gọi tên theo những đồ vật có hình tương tự, rồi gắn ý nghĩa của đồ vật đó cho vùng đất. Hệ năm hình theo ngũ hành có thể xem là một phiên bản trừu tượng, có hệ thống hơn của chính thói quen gọi tên ấy. Hiểu vậy, những lời phán về hình núi bớt vẻ huyền bí, mà trở thành một cách đọc cảnh quan bằng ẩn dụ.
Đọc một lời phán về hình núi
Khi nghe “nhà anh bị núi hoả chiếu”, có thể hỏi lại: núi (toà nhà) đó ở đâu, cách bao xa, cao bao nhiêu so với nhà mình, nó gây ra tác động gì cụ thể (che nắng, phản chiếu, gió)? Người nắm Loan Đầu thật thường trả lời được bằng quan sát cụ thể chứ không chỉ bằng tên gọi.
Nói gọn lại
Loan Đầu chia hình núi theo năm hành: kim tròn, mộc thẳng, thuỷ lượn, hoả nhọn, thổ bằng, rồi đánh giá theo sinh khắc. Đọc lên toà nhà là một cách mở rộng hợp lý về mặt từ vựng, nhưng đừng quên quy mô và khoảng cách, và đừng để tên gọi thay cho những tác động thật của toà nhà bên cạnh.